نقش حمل و نقل و لجستیک در تجارت خارجی

به منظور رفع موانع موجود بر سر راه کارآمدی مبادلات تجاری،‌ مبحثی تحت عنوان تسهیل تجارت و حمل­ و نقل بین ­الملل توسط سازمان­های بین ­المللی معرفی شده است. این موضوع به نوعی تمامی اقدامات و برنامه ­ریزی­ هایی را که برای کاهش هزینه و افزایش سرعت مبادلات تجاری مورد نیاز هستند در بر می­ گیرد. اگر چه تسهیل حمل­ و نقل خود جزوی از تسهیل تجارت محسوب می ­شود، اما به جهت اهمیت فوق العاده و ماهیت مستقل آن‌ اغلب هم سطح تسهیل تجارت در نظر گرفته می ­شود.

در واقع یکی از عوامل موفقیت تجارت خارجی، وجود زنجیره ­های کارآمدی از عملیات و زیرساخت­های لجستیک و حمل ­و نقل از مبدا تا مقصد است. این زنجیره ­ها شامل مولفه­ هایی هستند که در هماهنگی با یکدیگر، جریان کالا را از نقطه مبدا به مقصد ممکن می­ سازند. یک گروه از این مولفه ­ها زیرساخت­های حمل ­و نقل و لجستیک اعم از شبکه­ های جاده­ ای، ریلی،‌ هوایی و دریایی و پایانه ­های اتصال دهنده آنها با یکدیگر هستند. گروه مهم دیگر هاب­های لجستیکی به عنوان مکان­هایی برای دریافت،‌ ذخیره­سازی، ادغام و ارسال کالا و در کنار آن ارائه انواع خدمات لجستیکی پیشرفته هستند.

زیرساخت­ها با وجود خدمات حمل­ و نقل و لجستیک کامل می ­شوند که طیف وسیعی از خدمات حمل ­و نقل جاده ­ای، ریلی،‌ دریایی،‌ هوایی، فورواردری، انبارداری،‌ خدمات لجستیک طرف سوم، خدمات ارزش افزوده لجستیکی و نظایر آن را شامل می­ شوند. ارائه خدمات توسط کسب ­و کارهای مرتبط با حمل ­و نقل و لجستیک از طریق زیرساخت­های فوق،‌ به واسطه وجود قوانین و رویه ­های مناسب و کارآمد ممکن می­شود. لذا قوانین و رویه­ های ارائه خدمات حمل­ و نقل و لجستیک، انجام عملیات مرتبط در زیرساخت­ها، بیمه ­های مرتبط و غیره را نیز می ­توان به عنوان گروه سوم مولفه ­ها در نظر گرفت.

برای ایجاد زنجیره­ های کارآمدی که در سطور فوق به آن اشاره شد، لازم است که کلیه مولفه ­های تشکیل­ دهنده آن بطور هماهنگ توسعه یافته و موانع موجود در آنها رفع شود. در این راستا دو مسئله اساسی باید در نظر گرفته شود. در وهله اول برخورداری از تمامی زیرساخت­ها و خدمات پیشرفته مورد نیاز مد نظر است. در وهله دوم یکپارچه و هماهنگ شدن زیرساخت­ها، خدمات و قوانین و رویه ­ها با یکدیگر برای کاهش هزینه­ و زمان عملیات لجستیک و زنجیره تامین و رفع گلوگاه­های موجود مطرح می­ شود.

نگاهی به وضعیت کشورمان در حوزه لجستیک و حمل­ونقل برای تجارت خارجی، این مسئله را آشکار می­کند که اصولاً برخی مولفه­ های مهم و حیاتی مرتبط با این موضوع در کشور تقریباً غایب هستند. پایانه ­های حمل ­و نقل ترکیبی برای انتقال کالا بین شبکه ­های جاده­ ای،‌ ریلی،‌ دریایی و هوایی که بتوانند دو یا بیشتر این شبکه­ ها را به یکدیگر متصل کنند تقریباً وجود ندارند. از طرف دیگر هنوز هیچ هاب لجستیکی در کشور توسعه نیافته است. هاب­های لجستیکی بسته به نوع و سطح جغرافیایی ارائه خدمات خود در انواع مختلف طبقه­ بندی می ­شوند که البته حتماً باید پایانه حمل­ونقل ترکیبی را به عنوان جزوی از ساختار خود داشته باشند. در این رابطه بنادر خشک،‌ مراکز لجستیکی بین ­المللی و شهر لجستیک مهمترین هاب­های لجستیکی با قابلیت ارائه خدمات در سطح بین­ المللی هستند. تلاش برای ایجاد اولین بندر خشک کشور در ایستگاه آپرین در نزدیکی تهران دهه ­هاست که به نتیجه نرسیده و علیرغم تامین برخی زیرساخت­ها موانع جدی در راه­ اندازی آن وجود دارد. ایجاد سایر هاب­های لجستیکی اگر چه در برنامه پنجم توسعه مد نظر قرار گرفت اما اقدام جدی برای تحقق آن صورت نگرفت. لازمه بکارگیری پایانه ­های ترکیبی و هاب­های لجستیکی وجود خدمات حمل­ونقل چندوجهی و خدمات لجستیک طرف سوم است. ضوابط فعالیت این نوع کسب­ و کارها و ارائه خدمات مرتبط در کشور ما وجود نداشته و در نتیجه این خدمات در کشور هنوز رسماً تعریف نشده­ اند.

یکی از دلایل عمده عدم توسعه این مولفه ­ها در کشور را شاید بتوان ماهیت چندبخشی اغلب آنها دانست که در شاید حوزه وظایف و ماموریت­های یک نهاد مشخص نمی­ گنجند. در اغلب این مولفه­ ها وزارت راه ­و شهرسازی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، گمرک ج.ا.ا و سایر دستگاه­های دولتی به عنوان نهادهای دخیل در این موضوعات مطرح هستند. تفاوت و گاه تضاد در دیدگاه­های دستگاه­های دخیل می ­تواند مانع بزرگی برای توسعه مولفه­ های حمل­ و نقل و لجستیک در تجارت بین ­المللی و حتی داخلی باشد. بعنوان مثال بنادر خشک مناطقی برای انتقال مستقیم محموله ­ها از بنادر و انجام کلیه عملیات بندری از جمله گمرک هستند و یکی از موانع ایجاد بندر خشک آپرین مشکلات هماهنگی و حضور گمرک در این مرکز بوده است.

سازمان­های بین­ المللی با درک ضرورت هماهنگی بین­ نهادی، تسهیل تجارت بین­المللی و البته تسهیل حمل ­و نقل را موضوعی می ­دانند که باید با همکاری کلیه بخش­های دولتی دخیل و نمایندگان بخش خصوصی اجرایی شود. در این رابطه، ایجاد نهادهای هماهنگی تحت عنوان "ارگان­های ملی تسهیل تجارت"، "بدنه ­های ملی تسهیل تجارت" و "کمیته ملی تسهیل تجارت و حمل­ونقل" توسط سازمان­هایی چون UN/CEFACT، UNCTAD و UNESCAP مورد تاکید قرار گرفته است. این نهادها به عنوان محلی برای بحث، تبادل آرا، رفع تضادهای دیدگاه و اجماع در مورد موضوعات تسهیل تجارت و حمل­ و نقل بین ­الملل عمل می ­کنند. در کشور ما نیز ایجاد نهادی تحت عنوان کمیته ملی تسهیل و تجارت بین ­الملل شاید بتواند بستر مناسبی را برای هماهنگی بین دستگاه­های دولتی و بین دولت و بخش خصوصی در این زمینه فراهم کند. 

/ 1 نظر / 312 بازدید
اخوی

پیشنهاد می شود به جای کمیته از معادل فارسی « کارگروه» و به جای کلمه ارگان از معادل فارسی « ستاد» استفاده شود. به حای ترکیب « این مولفه ها» از ترکیب هایی مثل « این خدمات » یا « این فعالیت ها »استفاده شود. زیرا مولفه در واقع مترادف «عوامل» است.