فرودگاه بین ‏المللی امام خمینی؛ هاب لجستیک هوایی

جایگاه حمل­ونقل هوایی در لجستیک ملی و بین­الملل

همانگونه که می­دانیم حمل­ونقل مهمترین مولفه لجستیک می­باشد و وقتی که لجستیک در عرصه ملی و بین­المللی مورد توجه قرار می­گیرد حمل­ونقل هوایی نیز به عنوان یکی از مدهای حمل­ونقل در لجستیک بین­الملل حایز اهمیت می­شود. همانطور که در ابتدای نوشتار آمد، جایگاه حمل­ونقل هوایی در تجارت و بازرگانی بین­الملل (و حتی درون کشوری) که آن را معادل لجستیک بین­الملل می­دانیم جایگاهی در حال رشد است. ایفای نقش فرودگاهها به عنوان یک هاب لجستیکی (چه به لحاظ مسافری و چه به لحاظ تجاری) و نیز تبدیل شدن به یک کریدور هوایی به منظور ترانزیت پروازهای عبوری از آسمان کشور دو نمونه خیلی برجسته از جایگاه حمل­ونقل هوایی در لجستیک بین­الملل است. دو نمونه­ای که قطعا در صورت بهره­مندی از آنان با توجه به موقعیت ممتاز جغرافیایی کشور، باعث سودآوری و درآمدزایی سرشار و پایداری برای کشورمان خواهد شد.

خوشبختانه این امر از نگاه مسئولین امر مغفول نبوده و به خوبی در ماده 166 برنامه پنج ساله پنجم توسعه مورد عنایت بوده است: "به منظور تقویت موقعیت کشور در شبکه حمل­ونقل هوایی بین­المللی و افزایش درآمد ناشی از عبور (ترانزیت) و حمل­ونقل کالا و مسافر و اشتغال مولد و تبدیل شدن فرودگاه بین­المللی امام خمینی به قطب اول حمل و نقل بار منطقه و قطب دوم حمل و نقل مسافری منطقه با تأکید بر استقلال سازمانی، مالی و مدیریتی این فرودگاه و ایجاد جریان پایدار منابع مالی ذی نفعان، دولت مکلف به انجام فعالیتهای زیر است: ...". که صد البته می­توان اینگونه بر این بند خرده گرفت که: چرا اینقدر دیر؟!

موقعیت ممتاز جغرافیایی ایران موجب شده کریدور هوایی ایران به عنوان کوتاه­ترین و به صرفه­ترین مسیر بین قاره­ای آسیا- اروپا مطرح باشد که بالقوه توانایی ارائه خدمات ترانزیت پروازهای عبوری و تبدیل شدن به یک مسیر ترانزیتی را داشته باشد. موضوعی که در یک ماه اخیر نمود واقعی داشت و پس از اتفاق ناگواری که بر هواپیمای مالزی در آسمان اوکراین افتاد به یکباره شاهد افزایش قابل توجه تقاضای شرکتهای مختلف هواپیمایی بین­المللی برای استفاده از آسمان ایران به عنوان مسیر عبوری هستیم. این اتفاق ضمن اینکه بیانگر فضای ایمن مسیر هوایی ایران است؛ نشانگر اقتصادی بودن و به صرفه بودن کریدور هوایی ایران می­باشد.

تبدیل شدن به هاب لجستیکی هوایی یکی دیگر از کارکردهای مهم حمل­ونقل هوایی در لجستیک بین­الملل می­باشد. در این کارکرد، یک کشور که در موقعیت مناسب جغرافیایی قرار دارد می­تواند در صورت فراهم آوردن زیرساختهای لازم به عنوان یک هاب و کانون انتقال مسافر و بار نقش یک کشور سوم بین کشورهای مبدا و مقصد را ایفا نماید. همانگونه که می­دانیم شرکتهای هواپیمایی به دلایل اقتصادی، فنی و قانونی خیلی از پروازهای خود را به­طور غیرمستقیم انجام می­دهند و به همین دلیل کشور سومی به عنوان محور اتصال مبدا به مقصد مطرح می­شود.

کشورهای زیادی هستند (حتی در همین همسایگی خودمان) که از محل تبدیل شدن به چنین هابی، ضمن درآمدزایی قابل توجهی که از محل نقل و انتقال مسافر و بازصادرات کالا حاصل داشته­اند توانسته­اند از این جایگاه که باعث پیوند تجاری و به­هم پیوستگی ارتباطی کشورهای زیادی می­شود به عنوان برگ برنده­ای در چانه­زنی­های سیاسی و اقتصادی خود استفاده نمایند.

ایفای نقش فرودگاه به عنوان یکی از حلقه­های اتصال بین مدهای مختلف حمل کالا (هوایی-جاده­ای، هوایی-ریلی و حتی هوایی-دریایی) و ایجاد یکپارچگی در جریان فیزیکی کالا یکی دیگر از کارکردهای حمل­ونقل هوایی به خصوص در عرصه لجستیک ملی می­باشد. توجه به فرودگاه به عنوان یک مرکز انتقال و جابجایی کالا که بازرگانی بین­المللی را به بازرگانی داخلی کشور متصل می­کند (همانند نقشی که بنادر در حمل­ونقل دریایی ایفا می­کنند) فرودگاه را به عنوان یک مرکز لجستیکی مطرح می­کند.

علاوه بر این، حمل­ونقل هوایی به­طور خاص در توسعه صادرات غیرنفتی کشورمان نیز می­تواند نقش و جایگاهی مهم داشته باشد. چراکه از حمل­ونقل هوایی عموما برای جابجایی کالاهای باارزش و کم­حجم در مسافتهای دور استفاده می­شود و همانطور که می­دانیم پسته، خشکبار، فرش و زعفران از مهمترین کالاهای صادراتی کشورمان هستند که واجد شرایط فوق هستند. بنابراین توسعه حمل­ونقل هوایی به­خصوص در حوزه تجاری برای کشورمان اهمیتی مضاعف دارد.

جایگاه فرودگاه امام خمینی در تبدیل شدن به هاب لجستیکی

فرودگاه قطعا مهمترین زیرساخت لجستیک هوایی می­باشد که در واقع به عنوان مبدا/مقصد یا محل اتصال حمل­ونقل هوایی نقش مهمی برعهده دارد. چه بسا کشوری بتواند با داشتن فرودگاههای ممتاز حتی اگر ناوگان هوایی قابل توجهی نداشته باشد اما نقشی تاثیرگذار بر تجارت منطقه­ای و بین­المللی داشته باشد. لازمه این تاثیرگذاری، ایفای نقش فرودگاه در جایگاه یک هاب و کانون منطقه­ای در جابجایی بار و مسافر هوایی می­باشد. فرودگاههای بین­المللی در میان فرودگاههای غیرنظامی تنها نوع فرودگاهی هستند که می­توانند چنین نقش محوری داشته باشد. طبق تعریف، فرودگاه بین­المللی فرودگاهی است که دارای تسهیلات گمرکی، قرنطینه، کنترل روادید و گذرنامه است و پروازهای داخلی و بین­المللی به منظور نشست و برخاست از مکان فوق استفاده می­کنند. از میان 72 فرودگاه غیرنظامی فعلی کشور، هشت فرودگاه از نوع بین­المللی هستند که در این بین بدون شک فرودگاه امام خمینی مهمترین آنهاست.

 قابل توجه است که کارکرد تبدیل شدن فرودگاه امام خمینی به هاب لجستیکی بین­المللی هرچند در دهه 40 شمسی برای کشورمان مورد توجه قرار گرفت و کلنگ فرودگاه امام خمینی برای این منظور به زمین زده شد اما متاسفانه به دلایل مختلف، پس از گذشت نزدیک به نیم قرن هنوز نتوانسته­ایم این جایگاه مهم و راهبردی را به بهره­برداری رسانیم و همچنان یکی از بندهای برنامه پنجم توسعه کشور در دهه 90 شمسی لزوم توجه به این مهم است: "الف- ایجاد شهر فرودگاهی در محدوده فرودگاه بین­المللی امام خمینی و ایجاد منطقه آزاد تجاری و منطقه ویژه اقتصادی در بخشی از اراضی فرودگاه جهت ارائه خدمات بانکی و بیمه­ای و سایر خدمات شهر فرودگاهی از قبیل گردشگری، پزشکی، رفاهی و مشابه آن. اداره شهر فرودگاهی موضوع این ماده (ماده 166) که شامل مناطق آزاد تجاری و ویژه اقتصادی فوق نیز خواهد بود، در قالب شرکت دولتی وابسته به شرکت مادرتخصصی فرودگاه­های کشور است که اساسنامه آن به پیشنهاد وزارت راه و ترابری و معاونت به تصویب هیأت وزیران خواهد رسید. ب- ایجاد و تکمیل زیربناها و زیرساختهای لازم با اولویت احداث فاز دوم فرودگاه بین­المللی امام خمینی".

فرودگاه بین­المللی امام خمینی در 40 کیلومتری جنوب تهران و در منطقه وسیعی بین آزادراه تهران-قم و آزادراه تهران-ساوه واقع شده و  بزرگترین فرودگاه کشور است. پیشنهاد ساخت این فرودگاه در سال 1346 توسط ایکائو و به منظور استفاده از مزیت ترانزیتی ایران بین اروپا و آسیا مطرح شده بود که پس از تصویب در سال 1351 و آغاز عملیات احداث فرودگاه، به دلیل وقوع انقلاب و جنگ تحمیلی ساخت آن متوقف شد. مجدداً در اسفند 1369 فعالیت ساخت این فرودگاه به صورت عملی شروع شد و با تجدید نظر در طرح جامع و تصویب آن توسط وزیر راه و ترابری و رئیس سازمان هواپیمائی کشوری وقت، عملیات طراحی و اجرایی ادامه یافت. در سال 1381 فرودگاه مذکور برای تمام پروازهای بین المللی و جابجایی مسافران در سال برنامه­ریزی شد و نهایتا در سال 1384 اولین فاز این فرودگاه افتتاح گردید. مساحت کل فرودگاه حدود 13500 هکتار (135 کیلومتر مربع) بوده و ظرفیت فعلی جابجایی این فرودگاه سالانه 6 میلیون مسافر و 120 هزار تن بار می­باشد. از ویژگی­های خاص این فرودگاه قرارگیری آن در مسیر ترانزیتی پروازهای شرقی- غربی و شمالی- جنوبی عبوری از کشور است که می­تواند آن را به یکی از هاب­های هوایی مهم منطقه تبدیل کند.

همجواری فرودگاه امام با بندر خشک آپرین و نیز قرارگیری در کنار دو آزادراه ترانزیتی-تجاری کشور (آزادراه تهران-قم و آزادراه تهران-ساوه) موقعیتی ممتاز برای این فرودگاه در عرصه بازرگانی داخلی کشور پدید آورده است. این فرودگاه از طریق بندر خشک آپرین می­تواند به بهترین شکل با شبکه ریلی کشور و نیز بنادر تجاری کشور مرتبط شود و نیز از طریق دو آزادراه پرتردد قم و ساوه می­تواند به شریان تجارت کالای داخل کشور متصل گردد. به همین منظور، بخش غیرهوایی طرح توسعه فرودگاه ( شهر فرودگاهی) حدود 10 هزار هکتار از اراضی فرودگاه را به خود اختصاص داده است که شامل 1500 هکتار منطقه آزاد تجاری، 2500 هکتار منطقه ویژه اقتصادی و حدود 6000 هکتار با کاربری‌های متفاوت است که درصورت برنامه­ریزی و بهره­برداری صحیح می­تواند از این موقعیت ممتاز، بهترین بهره تجاری-اقتصادی را برای کشور حاصل نماید.

کارکرد لجستیک در حمل­ونقل هوایی

لجستیک به عنوان یکی از (و شاید مهمترین) فعالیت­های اصلی حمل­ونقل هوایی به­خصوص در فرودگاهها مطرح می­باشد. بارگیری/بارانداز بار در فرودگاه، سوار/پیاده کردن مسافران از هواپیما، نگهداری و انبارداری محموله­ها، جابجایی بار و مسافر در محوطه فرودگاه، برنامه­ریزی و زمانبندی سفر، بسته­بندی کالا و سایر خدمات مشابه در زمره فعالیتهای لجستیکی فرودگاهی قرار می­گیرد.

حتی امروزه لجستیک حوزه حمل­ونقل هوایی را فراتر از موارد فوق دانسته و ایجاد شهرکها و پارکهای لجستیکی در مجاورت فرودگاهها، فعالیت شرکتهای لجستیکی طرف سوم در ارایه خدمات تجاری و ایجاد پایانه­های حمل­ونقل چندوجهی در فرودگاهها را به عنوان مهمترین طرحهای توسعه­ای فرودگاههای بین­المللی مدنظر قرار می­دهند.

چرا که بدون توجه خاص به موارد فوق هیچگاه یک فرودگاه نخواهد توانست به یک هاب لجستیک موفق تبدیل شود. به عبارتی، ایفای نقش یک فرودگاه در لجستیک بین­الملل و زیرساختها و خدمات لجستیکی فرودگاه، دو روی یک سکه­اند که لازم و ملزوم یکدیگر محسوب می­شوند.

توجه ویژه به چنین کارکردهای مهمی در طرح توسعه فرودگاه امام خمینی بدون شک باعث ارتقای قابل توجه جایگاه آن در تجارت داخلی و منطقه­ای خواهد شد و روند رشد و جبران عقب­ماندگی این فرودگاه ارزشمند کشورمان را تسریع خواهد نمود.

با نگاهی به تجربیات موفق برخی کشورهای همسایه که از قضا دارای بهترین جایگاه­ها در عرصه حمل­ونقل هوایی هستند بیشتر به این نکته ظریف اذعان خواهیم کرد که توسعه یک فرودگاه بین­المللی بدون توجه به زیرساختهای لجستیکی آن و پیوند یکپارچه آن با فعالیتهای تجاری-لجستیکی کاری عبث و محکوم به شکست خواهد بود.

جایگاه رقیبان ایران

در حال حاضر کشورهایی چون ترکیه، امارات و قطر با بهره­گیری از مزیت­هایی خیلی کمتر از کشورمان ولی حجم بالای سرمایه­گذاری در توسعه زیرساخت­های هوایی، مزیت رقابتی ایران را به سود خود ربوده­اند. کشور امارات با بهره­گیری از ناوگان نو و زیرساخت­های فرودگاهی پیشرفته، سهم عمده­ای از جابجایی هوایی بار منطقه­ای را به خود اختصاص داده است. خطوط هواپیمایی الامارات در حال حاضر یکی از موفق­ترین خطوط هوایی جهان است و شرکت Emirates SkyCargo که شاخه حمل­ونقل کارگوی خطوط الامارات است، در سال 2009 از نظر تن-کیلومتر بار حمل شده، هفتمین شرکت هواپیمایی بزرگ دنیا بوده است. حجم تن-کیلومتر بار جابجا شده توسط خطوط هوایی ثبت شده در کشور امارات حدود 93 برابر و حجم مسافر جابجا شده نزدیک به 3 برابر ایران است. توسعه زیرساخت­های فرودگاهی در امارات بسیار مورد توجه است، چنانچه حمل­و­نقل هوایی نقش قابل توجهی در تجارت خارجی و خصوصاً‌ بازصادرات این کشور ایفا می­کند. این کشور با بهره­گیری از موقعیت خاص خود و با ایجاد تجهیزات فرودگاهی مناسب، تبدیل به یکی از هاب­های مهم منطقه­ای چه برای جابجایی کالا و چه مسافر شده است. توسعه مناطق آزاد و هاب­های لجستیکی چون شهر لجستیکی دبی و منطقه ویژه صنعتی خلیفه، امکان تبدیل شدن تعدادی از فرودگاه­های امارات را به هاب­های مهم منطقه­ای و جهانی فراهم آورده است. با اینکه مساحت امارات تنها 5درصد مساحت ایران است، تعداد فرودگاه­های آن بیش از 40 درصد فرودگاه­های ایران هستند. همچنین فرودگاه­های ترکیه نسبت به فعالترین فرودگاه کشور در جابجایی بار یعنی فرودگاه امام خمینی در سال 2010 حدود 5 برابر بیشتر بار جابجا کرده­اند.

ضرورت اهتمام به توسعه جایگاه فرودگاه امام به هاب مسافر و بار

مراد از این مقایسه مختصر، بیان موقعیت سخت و خطیری هست که لجستیک هوایی کشورمان در عرصه بین­المللی و منطقه­ای دارد. در حالیکه کشورمان خیلی از مزیتهای تبدیل شدن به هاب لجستیک هوایی و نیز مسیر ترانزیتی هوایی را داراست این رقبای منطقه ­ای ایران بوده ­اند که با بهره ­مندی از غفلت چنددهه­ ای ایران، گوی سبقت را ربوده و منافع زیادی را نصیب خود کرده ­اند. بدون شک، فرودگاه امام خمینی چنانچه بخواهد آنطور که اسناد بالادستی آن را تکلیف کرده­اند به هاب منطقه ­ای تبدیل شود راهی بس دشوار و پرمانع در پیش خواهد داشت. چرا که نه تنها تلاش هوشمندانه و سرسختانه مسئولین حمل­ونقل هوایی کشورمان را می ­طلبد بلکه رقبای کشورمان از هیچ تلاشی در جهت به شکست رساندن این عزم ملی فروگذار نخواهند کرد.

  منتشر شده در ماهنامه لجستیک و زنجیره تامین (شماره 28-تیر 93)

/ 0 نظر / 176 بازدید