لجستیک و زنجیره تامین
این وبلاگ اکنون یکی از مراجع اصلی مباحث لجستیک و زنجیره تامین در ایران است که تاثیرگذاری آن به لطف خدا و تلاش دست‌اندرکاران و پشتیبانی مخاطبان، بسیار زیاد بوده و اکنون در کنار ماهنامه لجستیک و زنجیره تامین یکی از مراجع اصلی درسی و آموزشی کشور شده است. این وبلاگ به طور تخصصی به مباحث حوزه لجستیک و مدیریت زنجیره تامین پرداخته و تلاش می کند موضوعات و مباحث روز مربوط را مطرح کرده و در اختیار دوستداران این حوزه قرار دهد.
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: مرکز پژوهشهای لجستیک و شبکه‌های کسب‌وکار - یکشنبه ۱۳٩٢/٤/٩

به استحضار می‌رساند، سخنرانی پژوهشی با عنوان «نقشه راه ساماندهی شبکه توزیع کالا در ایران (با تاکید بر فروشگاه‌های زنجیره‌ای)» در روز چهارشنبه مورخ 92/04/12 راس ساعت 10 در محل تالار اجتماعات مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی (سالن روزبه) برگزار می‌گردد. 

هدف اصلی از انجام این پژوهش ترسیم وضعیت مطلوب برای شبکه توزیع کالا و خدمات در ایران و تدوین نقشه راه شبکه توزیع کالا و خدمات در ایران بوده و سایر اهداف فرعی عبارتند از: تبیین وضعیت موجود شبکه توزیع کالا در ایران و  شناسایی و معرفی مشکلات شبکه توزیع کالا در ایران.

لازم به ذکر است که شرکت در سخنرانی رایگان بوده و شرکت در آن برای عموم علاقمندان آزاد است.

آدرس: خیابان کارگر شمالی، روبروی پارک لاله، ساختمان 1204، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی

اطلاعات کامل‌تر این پروژه در ادامه مطلب آمده است:


مجری طرح

خانم آقاجانی (هیات علمی مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی)

گروه پژوهشی

گروه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی داخلی

ناظر طرح

دکتر ابراهیم تیموری

شرح مختصری از طرح

شبکه توزیع کالا، آخرین مرحله از انتقال کالا از تولیدکنندگان به مصرف‌کنندگان محسوب می‌شود که در ایران توسط فروشگاه‌های زنجیره‌ای یا واحدهای صنفی صورت می‌پذیرد. آن‌چه در شبکه توزیع کالا  در یک کشور دارای اهمیت است، انتقال کالاها با صرف کم‌ترین هزینه و زمان ممکن، همراه با رعایت استانداردهای لازم برای حفظ سلامت کالاها و رعایت بیشتر حقوق مصرف‌کنندگان می‌باشد. متاسفانه در ایران شبکه توزیع کالا با مشکلات متعددی روبرو بوده به طوری که امروزه در شبکه‌ توزیع کالا و خدمات در ایران، فعالان این بخش برای کسب سود بیش‌تر و از همه مهم‌تر ادامه فعالیت خود در بازار، ناچار به کاهش قیمت تمام شده کالا،کاهش هزینه‌های مبادله،  استفاده از ابزارها و روش‌های نوین توزیع کالا از جمله بهره‌مندی از سیستم‌های نوین مدیریتی، ارتباط بیشتر با تامین‌کنندگان و مشتریان، توجه به افزایش کیفیت نیروی کار، آموزش متصدیان فروش، نصب صندوق‌های مکانیزه فروش، نصب نرم‌افزارهای پیشرفته فروش، برندسازی و غیره  بوده و دولت‌ نیز چاره‌ای جز ساماندهی شبکه توزیع کالا با استفاده از گسترش نهادهای زنجیره‌ای ندارد. به طوری که می‌توان گفت که در این پژوهش تاکید بر ایجاد و گسترش نهادهای زنجیره‌ای  بوده و به صراحت می‌توان گفت که سیستم توزیع کالا در ایران به مانند بسیاری از کشورهای در حال توسعه به سمت نهادهای زنجیره‌ای در حال تغییر و گردش بوده و شبکه توزیع کالا در ایران نیز  چاره‌ای جز ساماندهی در راستای تبدیل نهادهای سنتی قدیمی به نهادهای زنجیره‌ای اعم از شبکه‌های زنجیره‌ای خرده فروشی مثل ایرانیان، دریان‌نو و غیره یا فروشگاه‌های بزرگ زنجیره‌ای مثل شهروند، هایپر استار  و غیره  ندارد. در همین ارتباط در این پژوهش پس از بیان کلیات موضوع،  به تبیین وضعیت موجود شبکه توزیع کالا در ایران پرداخته شده و سپس با استفاده از مطالعه تطبیقی، تبیین وضعیت مطلوب در راستای ساماندهی شبکه توزیع کالا مورد توجه قرار گرفته است. سپس تدوین نقشه راه ساماندهی شبکه توزیع کالا در ایران در سطح کلان برنامه‌ریزی مورد تاکید قرار گرفته و به موارد مختلفی از قبیل راهبردهای کلان، ماموریت‌ها و برنامه‌های رسیدن به راهبردها، تدوین برنامه عملیاتی برای رسیدن به ماموریت‌های از پیش تعیین شده برای افق‌های مختلف شامل کوتاه مدت،میان‌مدت و بلندمدت) و هم چنین گام‌های اساسی از قبیل: زمان‌بندی و تقدم و تاخر برنامه‌ها، سرمایه‌گذاری و هزینه‌ها، نیروی انسانی،تعریف وظایف و غیره پرداخته شد.  در ضمن در این مرحله از مطالعه مورد کاوی (یکی از محصولات غذایی: سیب درختی) به عنوان نمونه اجرایی پیاده‌سازی نقشه راه شبکه توزیع کالا  مورد توجه قرار گرفته است. در نهایت توصیه‌های سیاستی و بسته سیاستی در راستای وظیفه وزارت صنعت، معدن و تجارت به عنوان متولی اصلی شبکه توزیع کالا در ایران با توجه به الزامات قانون رقابت (مبنی بر عدم ارائه توصیه‌های سیاستی مخل قانون رقابت)  آورده شده است.

پرسش های اصلی و فرعی

  • در تدوین نقشه راه ساماندهی شبکه توزیع کالا و خدمات در ایران  چه ویژگی‌ها  و عوامل مهمی بایستی مورد توجه قرار گیرد؟
  • وضعیت مطلوب شبکه توزیع کالا و خدمات چگونه باید باشد؟
  • شاخص‌ها و ویژگی‌های یک نظام توزیع کالای مطلوب کدامند؟ 
  • وضعیت فعلی شبکه توزیع کالا و خدمات در ایران چگونه است ؟
  • مشکلات شبکه توزیع کالا و خدمات در ایران در شرایط فعلی  کدام است؟

نتایج، توصیه های سیاستی و کاربردی طرح

مطالعات انجام شده نشان می‌دهند که یکی از معضلات اساسی شبکه توزیع کالا؛ سنتی بودن این شبکه و عدم سرمایه‌گذاری کافی برای مدرن شدن آن می‌باشد. در واقع این بخش از یک سو در سرمایه گذاری‌های دولتی مورد اقبال چندانی قرار نداشته به گونه‌ای که سهم اعتبارات سرمایه ای  بخش بازرگانی طی سال‌های اخیر کمتر از یک درصد از  کل اعتبارات مزبور  بوده است و همچنین بخش توزیع از اعتبارات ترجیحی چندانی نیز در تسهیلات برخوردار نبوده است. از سوی دیگر  بخش خصوصی نیز تمایل چندانی به سرمایه‌گذاری در جهت مدرن شدن شبکه  توزیع کالا از خود نشان نداده است و در این میان علیرغم گشایش‌های صورت گرفته در سال‌های گذشته، هنوز شرایط کاملا مناسبی برای سرمایه گذاری خارجی فراهم نشده است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد برخی از راهکارهای اساسی که می‌تواند در مسیر نقشه راه نوین‌سازی؛ مد نظر سیاستگذاران و تصمیم سازان کشور قرار گیرد، عبارتند از:

1)     تجهیز هر چه بیشتر شبکه توزیع کالای کشور به فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ: یکی از نمادهای عینی نوین‌سازی شبکه توزیع کالا در یک کشور اعطای سهم قابل قبول به بخش سازمان‌دهی شده در بخش خرده فروشی می‌باشد. در شرایط فعلی سهم این بخش در شبکه خرده فروشی کشور جزیی بوده  و بر اساس برخی مطالعات کمتر از 5 درصد است. برای رسیدن به سهم قابل قبول که حدود 20 درصد عنوان می‌شود،  نیاز به سرمایه‌گذاری خصوصی و خارجی به منظور تاسیس فروشگاه های بزرگ و زنجیره‌ای وجود دارد. در حالی که تجربه دولتی در ایجاد اینگونه فروشگاه‌ها در کشور ناامید کننده و تجربه‌ای شکست خورده بوده، اما تنها تجربه خارجی در ایجاد فروشگاه‌های بزرگ( هایپر استار) مبین تجربه‌ای موفق می‌باشد. در این حوزه تجربه هایپراستار که با توان مدیریتی بخش خصوصی- خارجی صورت پذیرفته است نشان می‌دهد که این فروشگاه علیرغم این که کمتر از سه سال سال از راه‌اندازی تنها شعبه آن در ایران گذشته است، توانسته است که در شرایط بحران اقتصادی جهانی و بعد از آن و در پی برخی فشارهای روانی ناشی از تحریم‌های غیر منصفانه کشورهای غربی علیه ملت ایران، به شیوه مناسبی اقدام به عرضه کالاها نموده و ضمن ایجاد رضایت در میان مصرف کنندگان بر خلاف فروشگاه های زنجیره‌ای دولتی در طول سال‌های گذشته به طور مستمر از سود مناسب نیز برخوردار بوده است. این فروشگاه با عرضه کالاهای غذایی و سوپرمارکتی دارای استانداردهای قابل قبول ملی  و بین‌المللی و  با  ارائه قیمت‌هایی کاملا رقابتی همراه با بهره‌مندی از ابزارها و روش های نوین توزیع کالا به ویژه روش‌های نوین مدیریتی- برنامه ریزی علاوه بر ارائه خدمات با کیفیت به مشتریان آنان را  قادر به بهره مندی از مزایای خریدهای تفریحی که معمولا توسط بنگاه‌های برتر جهانی مورد توجه قرار می‌گیرد، نموده است.  

2)     توسعه و تقویت شبکه‌ خرده فروشی‌های زنجیره‌ای (فروشگاه های مبتنی بر مدل تجاری فرانچایز): شق دیگر از مصادیق شبکه نوین خرده‌فروشی، گستره فروشگاه‌های زنجیره‌ای خرده فروشی در یک کشور است. در واقع در این شیوه به جای اینکه خرده فروشان اقدام به کسب تجربه مجزایی در شبکه توزیع کالا داشته باشند و مصرف‌کنندگان نیز با نگرانی اقدام به خرید از فروشگاه‌های گمنام نمایند. بخشی از توزیع کالاها به فروشگاه هایی سپرده می‌شود که توان و تجربه آن‌ها از اعتباری فراگیر برخوردار است و در واقع شبکه خرده فروشی برخوردار از تجربه نام های معتبر و بزرگ خواه شناخته شده در عرصه داخلی و یا بین‌المللی می‌شود. مطالعات انجام شده نشان می‌دهد که علیرغم این که گسترش شبکه خرده فروشی‌های زنجیره ای در طرح تحول اقتصادی مورد توجه قرار گرفته اما هنوز هم تعداد بسیار زیادی از فروشگاه‌های کوچک قدیمی با همان شیوه و ساختارهای  سنتی با کمترین کارایی و بهره وری به فعالیت خود ادامه می دهند. به طوری که به نظر می‌رسد علیرغم این که دولت و صاحبنظران مربوطه دارای اتفاق نظر کلی نسبت به توسعه این قبیل واحدها در کشور هستند اما هنوز هم مشکلات متعددی نظیر فقدان قدرت تصمیم گیری برای تشکل های مربوط به فعالین این بخش به چشم می‌خورد. برای نمونه امکان وتوی تصمیمات اخذ شده توسط کانون فروشگاه‌های زنجیره‌ای توسط مراجع دولتی ذی‌ربط (مرکز اصناف و بازرگانان ایران معاونت توسعه بازرگانی داخلی) وجود دارد ضمن آن‌که آیین نامه اجرای مربوطه نیز برخی موانع جدی بر سر راه ایجاد اینگونه فروشگاه ها دارد. برای نمونه معرفی حداقل 200 فروشگاه عامل در مرحله دریافت مجوز و افزایش آن تا 400 فروشگاه در سقف زمانی یک ساله از تاریخ اخذ مجوز، از جمله این محدودیت‌ها محسوب می‌شود. لذا لازم است با رفع محدودیت‌های آیین‌نامه اجرایی یاد شده در راستای گسترش بنگاه های فرانچایز در کشور از یک طرف بنگاه های داخلی موفق در هر رسته شغلی  به ویژه در حوزه مواد غذایی را ترغیب به ایجاد فرانچایز نمود و از سوی دیگر فرانچایزهای بین‌المللی را راغب به به حضور در ایران نمود.

3)     توجه به فاکتورهای محیطی: در این ارتباط باید گفت که بهره‌گیری از تجربه کشورهای منتخب جهان شامل کشورهای ترکیه،چین،امارات متحده عربی،ژاپن،هند و غیره نشان می‌دهد که شکل‌گیری ساختارهای توزیعی در شبکه توزیع در این کشورها ارتباط مستقیمی با فاکتورهای زمینه‌ای شامل وضعیت اقتصادی، سیاسی، تکنولوژیکی، اجتماعی،فرهنگی، مذهبی و غیره این کشورها داشته و جهت الگوبرداری از این ساختارها، نیاز به توجه به بومی‌سازی آن‌ها و انطباق آن با فاکتورهای زمینه ای کشورمان دارد. به طوری که اگرچه بهره‌مندی از تجربه کشورهای منتخب جهان و درس گرفتن از آن‌‌ها برای کشور ما مفید فایده است اما توجه به موضوع ایجاد تغییر و چگونگی تغییر پذیری هر یک از این لایه‌ها نیز می‌تواند راهگشای خوبی در تدوین وضعیت مطلوب برای کشور ما به شمار رود. چرا که برخی از لایه‌های مرتبط با شبکه توزیع کالا مثل زیرساخت‌های تکنولوژیکی قابلیت تغییر پذیری بیشتری نسبت به برخی دیگر از لایه‌ها مثل شرایط اجتماعی، فرهنگی و غیره دارند . شایان ذکر است در برخی از موارد ایجاد تغییر غیر قابل انجام یا بسیار دشوار بوده و نیازمند به تعامل در سطوحی در حد منطقه‌ای یا حتی جهانی دارد.

4)     رفع موانع اطلاعاتی: از سوی دیگر باید گفت که تدوین وضعیت مطلوب برای ایران و تدوین نقشه راه ساماندهی شبکه توزیع در ایران نیازمند به در دسترسی و در اختیار داشتن به اطلاعات و شاخص‌های بسیاری است که تا حدامکان و با توجه به محدودیت‌های مربوط به انجام این پژوهش در این نوشتار به آن‌ها پرداخته شد. نتایج نشان می‌دهند که از جمله معیارهای جهانی برای سنجش وجود زیرساخت مناسب خرده فروشی و هدایت سرمایه‌گذاری خصوصی و خارجی در شبکه خرده فروشی، شاخص توسعه خرده فروشی جهانی کرنی[1](GRDI ) می‌باشد. این شاخص که برای اولین بار رتبه ایران (رتبه 29) را نیز محاسبه نموده است نشانگر آن است که کشور ما دارای فضای کمتر مناسبی برای سرمایه‌گذاری در زمینه خرده فروشی بوده است. به نظر می‌رسد در همین ارتباط تاکید به استفاده از شیوه‌ها و ابزارهای مدرن در شبکه توزیع به خصوص ابزارهای و روش‌های نوین مدیریتی- برنامه ریزی، ایجادپیوند مناسب میان بخش سازمان‌یافته و غیر سازمان‌یافته، بستر سازی جهت حضور سرمایه‌گذاری خارجی و گسترش بنگاه‌های فرانچایز اعم از خارجی و داخلی مورد توجه می‌باشد.

انجام مطالعات تکمیلی: علاوه بر این‌ها باید گفت که علیرغم این که تدوین نقشه راه شبکه توزیع کالا در قالب ارائه  ماموریت‌ها، راهبردهای کلان و برنامه‌های رسیدن به آن‌ها، تدوین برنامه عملیاتی برای رسیدن به ماموریت‌ها و اجرایی شدن برنامه‌های اصلی( از پیش تعیین شده) برای افق‌های مختلف و گام‌های اساسی مورد نیاز شامل زمان‌بندی و تقدم و تاخر برنامه‌ها و .... در نهایت ارائه نقشه راه برای یک محصول غذایی(سیب) مورد توجه قرار گرفت؛ اما  در ارتباط با تدوین نقشه راه ساماندهی شبکه توزیع به صورت جامع‌تر باید گفت که این امر نیازمند به انجام مطالعات تکمیلی در چارچوب فازهای بعدی داشته و نیازمند به مطالعات عمیق‌تری می باشد.


[1]. A.T. Kearney Global Retail Development Index

مرکز پژوهشهای لجستیک و شبکه‌های کسب‌وکار
اعضاء: مجتبی سلیمانی سدهی، الناز میاندوآبچی، احسان بلندی‌فر، مهدی همتی، محسن شیخ‌سجادیه، ابوالفضل شفایی، حوریه امیدی
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :






Powered by WebGozar