لجستیک و زنجیره تامین
این وبلاگ اکنون یکی از مراجع اصلی مباحث لجستیک و زنجیره تامین در ایران است که تاثیرگذاری آن به لطف خدا و تلاش دست‌اندرکاران و پشتیبانی مخاطبان، بسیار زیاد بوده و اکنون در کنار ماهنامه لجستیک و زنجیره تامین یکی از مراجع اصلی درسی و آموزشی کشور شده است. این وبلاگ به طور تخصصی به مباحث حوزه لجستیک و مدیریت زنجیره تامین پرداخته و تلاش می کند موضوعات و مباحث روز مربوط را مطرح کرده و در اختیار دوستداران این حوزه قرار دهد.
کلمات کلیدی مطالب
نویسنده: مرکز پژوهشهای لجستیک و شبکه‌های کسب‌وکار - پنجشنبه ۱۳٩۱/۱٢/۳

تهیه کننده: الناز میاندوآبچی, گروه پژوهشهای لجستیک و زنجیره تامین

تجارت و حمل­ونقل را می­توان دو محور رشد و توسعه کشورها در محیط­ متغیر و پر چالش اقتصادی امروز دانست. این دو به نوعی لازم و ملزوم یکدیگرند؛ به عبارتی از یک سو چنانچه تجارت نباشد حمل­ونقل کالا مفهومی نمی­یابد و از سوی دیگر بدون حمل­ونقل تجارت امکان­پذیر نخواهد بود. رابطه متقابل تجارت و حمل­ونقل، در هر دو حوزه بین­المللی و داخلی به یک اندازه از اهمیت برخوردار است. جهانی شدن تولید و آزادسازی تجارت فرصت­های برابر را برای همه کشورها جهت ایفای نقش در عرصه جهانی ایجاد می­کند. 



در چنین شرایطی، تجارت بین‏المللی می­تواند به عامل رشد و مکانیزم مهمی برای یکپارچه شدن کشورها در اقتصاد جهانی تبدیل شود. اما برای اینکه کشوری بتواند از ظرفیت­ها و فرصت­های ایجاد شده در دنیای جهانی شده بهره لازم را ببرد، لازم است تسهیل تجارت و حمل‏ونقل را به طور همزمان مدنظر قرار دهد. دستیابی به کارآمدی تجارت بین­المللی، نیازمند مجموعه­ای از اقدامات برای ترکیب لجستیک مبداء به مقصد، تسهیل تبادلات تجاری و سازماندهی امور گمرکی است. این موارد نه تنها جنبه­های اقتصادی، تجاری و عملیاتی در تبادلات تجارت بین­الملل را شامل می­شود، بلکه مسائل دیگری مرتبط با تسهیل حمل‏ونقل را نیز در برمی­گیرد.

تجارت در داخل مرزهای کشور نیز به اندازه تجارت بین­الملل به کارآمدی زیرساخت­های فیزیکی و غیرفیزیکی حمل­ونقل وابسته است. بدون وجود شبکه­های لجستیکی موثر و کارآمد جهت جابجایی و توزیع کالا در سطح ملی و زیرساخت­های مربوط، تجارت داخلی نخواهد توانست در انجام رسالت خود موفق باشد.

در این میان، یکی از مهمترین عواملی که در تحقق یکپارچگی و هماهنگی تجارت و حمل­ونقل موثر خواهد بود، مشارکت و تعامل موثر کلیه بازیگران و ذینفعان حوزه تجارت و حمل­ونقل است. بازیگران و ذینفعان این دو حوزه شامل سه گروه می­شوند. در گروه اول دستگاه­های دولتی قرار دارند که شامل وزارتخانه­های متولی حمل‏ونقل، تجارت، دارایی، همچنین متولیان گمرک و بانک مرکزی، بیمه مرکزی و سایر موسسات مرتبط می­شود. چرا که دولت وظیفه سیاست­گذاری و طراحی و پیاده‏سازی قوانین و مقررات ملی در خصوص تجارت و حمل‏ونقل بر عهده دارد. در گروه دوم ارائه کنندگان خدمات تجارت و حمل­ونقل قرار دارند که از جمله آنها می­توان به شرکت­های حمل‏ونقل، شرکت­های جابجایی بار، عاملان حمل‏ونقل چندوجهی، بانک­ها و بیمه­ها اشاره نمود. سیاست­گذاری و قانونگذاری در حوزه­های تجارت و حمل­ونقل، بدون در نظر داشتن چالش­ها، نیازها و یا راه­حل­های پیشنهادی ارزشمند این گروه از ذینفعان نمی­تواند تضمین­کننده موفقیت در یکپارچگی و هماهنگی تجارت و حمل­ونقل باشد. در نهایت بنگاه­های تولیدی و بازرگانان به عنوان کاربران امکانات حوزه تجارت و حمل­ونقل، گروه سوم ذینفعان این عرصه را تشکیل می­دهند.

هماهنگی بین سه گروه فوق از آن جهت اهمیت پیدا می­کند که بسیاری از چالش­ها و موانع موجود در خصوص تسهیل و هماهنگی تجارت و حمل­ونقل به دلیل عدم وجود هماهنگی و تعامل مناسب رخ می­دهند. این عدم هماهنگی دو جنبه دارد: عدم هماهنگی بین بخش­های مختلف دولت و عدم هماهنگی بین دولت و بخش خصوصی. بسیاری از مشکلات تجارت و حمل‏ونقل نتیجه وجود چالش­های ساختاری، درون دولتی و قانونی مانند تصمیم­گیری غیرمتمرکز در سطوح مختلف دولت، مسئولیت­های پیچیده و متضاد واحدهای مختلف دولت، و ناسازگاری اهداف دولت با اهداف بخش خصوصی است. حمل­ونقل و تجارت و زیرحوزه­های آنها، اغلب دارای متولیان مختلفی در دولت هستند. در نتیجه هر یک بخش­های مختلف دولت مسئول قسمتی از تولی­گری و پشتیبانی این دو حوزه بوده و تصمیم­سازی هماهنگ در این خصوص مشکل است. در نبود یک رویکرد شفاف جهت تصمیم­گیری و هماهنگ­سازی در این زمینه، هر یک از بخش­ها به صورت جزیره­ای عمل می­کنند. از سوی دیگر در هماهنگی و تسهیل تجارت و حمل­ونقل، ساختار هماهنگ­سازی مشخصی بین بخش خصوصی و دولتی وجود ندارد و نیازها و دغدغه­های این بخش به خوبی دریافت نمی­شود.

در این راستا، ضروری است که سیاست­گذاری­ و قانون­گذاری­های مرتبط با تجارت و حمل‏ونقل از طریق شکل­گیری روابط نزدیک بین سه گروه ذینفعان، هر چه بیشتر منطقی و هماهنگ شوند. برای این منظور باید مکانیزم­ها و سازوکارهای مناسبی جهت مشورت و تعامل نظر این سه گروه فراهم گردد. از طریق این سازوکارها، امکان طرح، مباحثه، مشاوره و حصول اجماع بین بخش خصوصی و دستگاه­های دولتی در حوزه حمل‏ونقل و تجارت فراهم خواهد شد. چنین سازوکاری یک محیط هماهنگ و منسجم را برای ارتقاء رقابت­پذیری و سطح کیفی سیستم تجارت و حمل‏ونقل ایجاد خواهد کرد.

بررسی­ها نشان می­دهد که در کشورمان یک مکانیزم هماهنگی یکپارچه و ساختار یافته­ای برای تعامل بخش­های حمل‏ونقل و تجارت وجود ندارد. در حال حاضر به طور مشخص چهار نهاد عمده وجود دارند که هر یک به صورت مجزا هماهنگی بخش­هایی از حوزه حمل‏ونقل و حوزه تجارت را بر عهده دارند. این نهادها عبارتند از شورایعالی هماهنگی ترابری، کمیته تسهیل تجارت، کمیته ملی تسهیل الکترونیکی تجارت فرامرزی و کمیته ساماندهی، هماهنگی و توسعه ترانزیت. ماموریت شورایعالی هماهنگی ترابری، به نوعی محدود به امور مرتبط با بخش حمل‏ونقل از جمله ضوابط و قوانین فعالین صنعت حمل‏ونقل، برنامه­ها و خط­­مشی­های اجرایی ترابری کشور می­شود. کمیته تسهیل تجارت اخیراً توسط سازمان توسعه تجارت و به منظور توانمندسازی بنگاه­ها در حوزه صادرات ایجاد شده است. ماموریت کمیته ملی تسهیل الکترونیکی تجارت خارجی، تسهیل تجارت خارجی از دیدگاه تجارت الکترونیکی (بر اساس توصیه­نامه شماره 4 مرکز تسهیل تجارت و تجارت الکترونیکی سازمان ملل متحد) است. در نهایت کمیته ساماندهی، هماهنگی و توسعه ترانزیت با مسئولیت وزارت راه و ترابری به منظور هماهنگی امور ترانزیت در بین دستگاه­های دولتی ایجاد شده است.

چهار نهاد فوق اولاً مستقل از یکدیگر عمل نموده و ماموریت آنها اغلب حوزه­های حمل­ونقل و تجارت را به صورت مشترک در بر نمی­گیرد. دوماً مشارکت و تعامل موثر با بخش خصوصی آنچنان که باید و شاید در این نهادها دیده نشده است. سوماً بطور ویژه هیچ یک از این نهادها هدف هماهنگی دو حوزه و موضوعات مورد همپوشانی آنها را بطور کامل برآورده نمی­کند. در خصوص سایر موضوعات تسهیل در حوزه تجارت و حمل­ونقل، در ساده­ترین شکل، همکاری­ها می­تواند در قالب کارگروه­ها یا جلسات مشترکی شکل بگیرد که با مرتفع شدن موضوعات پیش آمده، این مکانیزم­ها نیز به صورت خودبخود بدون اثر خواهند شد. با بروز مسائل جدید مجدداً نیاز به ایجاد مکانیزم‏های جدید خواهد بود. چنین رویکردی نمی­تواند بستر مناسبی برای هماهنگی و همکاری پایدار و دائمی در بخش تجارت و حمل‏ونقل فراهم کند. افزون بر این، چنین ساختاری یکپارچگی و سیستماتیک بودن روند برخورد با مسائل و چالش­ها را برآورده نمی­سازد. به دلایل زیر می­توان ادعا نمود که ایجاد مکانیزم هماهنگی دائمی بین حوزه‏های تجارت و حمل‏ونقل در کشور به شدت احساس می­شود: (1) تعدد موضوعات مورد همپوشانی بین حوزه‏های تجارت و حمل‏ونقل و گسترش دائمی و مستمر حوزه این موضوعات مطابق با تغییرات تکنولوژیکی و تحولات اقتصادی- سیاسی در جهان. (2) نیاز به اتخاذ رویه سیستماتیک و پایدار جهت ارتقاء و توسعه هماهنگ تجارت و حمل‏ونقل بین دستگاه­های دولتی متولی و نیز بخش خصوصی.

بر اساس پیشنهاد آنکتاد، ایجاد "کمیته­ ملی تسهیل تجارت و حمل‏ونقل[1]" به عنوان یکی از راهکارهای برآورده سازی اهداف هماهنگی بخش تجارت و حمل‏ونقل بین­المللی کشورها در قالب یک نهاد دائمی پیش­بینی شده است. با توجه به نیازهای کشور در حوزه تجارت و حمل‏ونقل، ایجاد "کمیته ملی تسهیل تجارت و حمل­ونقل" با الگوبرداری از ساختار کمیته مزبور پیشنهاد می­شود. این کمیته می­تواند مسائل حوزه بین­المللی و حوزه ملی را بطور همزمان پوشش دهد. با توجه به وجود حداقل چهار نهاد هماهنگی مجزا در کشور، نیاز است چگونگی ادغام یا الحاق این کمیته­ها در ساختار کمیته ملی پیشنهادی بررسی گردد.

در راستای برآورده­سازی اهداف هماهنگی بین بخش­های دولتی و بین بخشی خصوصی و دولت، "کمیته ملی تسهیل تجارت و حمل­ونقل" باید متشکل نمایندگانی از وزارت راه و شهرسازی، وزارت صنعت، تجارت و معدن، گمرکات، تشکل­های شرکت­های ارائه دهنده خدمات لجستیک، اتاق­های بازرگانی، سایر تشکل­های بخش خصوصی در حوزه تجارت و صنعت، بانک­ها و بیمه­ها باشد. ایجاد کمیسیون­های دائمی و کارگروه­ها در ساختار کمیته حسب نیازمندی­های هماهنگی در موضوعات مختلف، مانع از ایجاد نهادهای هماهنگی مجزا، متعدد و گاه موازی جهت موضوعات خاص در کشور خواهد گردید.

شکل­گیری چنین کمیته­ای می­تواند راهگشای بسیاری از چالش­ها و مشکلات موجود در حوزه­های تجارت و حمل­ونقل کشور باشد که در نتیجه وجود برخوردهای جزیره­ای و ناهماهنگ بین بخش­های مختلف دولتی و همچنین دخالت ندادن بخش خصوصی در تصمیم­گیری­ها ایجاد شده­اند.



[1] National Trade and Transportation Facilitation Committee 

مرکز پژوهشهای لجستیک و شبکه‌های کسب‌وکار
اعضاء: مجتبی سلیمانی سدهی، الناز میاندوآبچی، احسان بلندی‌فر، مهدی همتی، محسن شیخ‌سجادیه، ابوالفضل شفایی، حوریه امیدی
مطالب اخیر:
کدهای اضافی کاربر :






Powered by WebGozar